werk ohne autor kunst gerhard richter longread Film

Gerhard Richter: het ware verhaal achter Werk ohne Autor

Soms kijk je een film die zo’n ongelofelijke wending neemt dat je denkt “dit zou in het echt nooit gebeuren”. Tijdens het kijken van Werk ohne Autor zou je dat ook kunnen denken, maar de film is realistischer dan je denkt. De Duitse Oscarkandidaat uit 2018 is namelijk gebaseerd op gebeurtenissen uit het leven van de kunstenaar Gerhard Richter.

Een van de meest spraakmakende arthousefilms van 2019 (toen de film in Nederland in de bioscoop kwam) was Werk ohne Autor, het drie uur durende Duitse epos van regisseur Florian Henckel von Donnersmarck, een passend lange naam voor een man van 2,05 meter. Veertien jaar na Oscarwinnaar Das Leben der Anderen kwam hij terug met een nieuwe kanshebber. Dat hij in de tussentijd een fling had met Hollywood, waar in 2010 The Tourist uit voortkwam, vergeten we voor het gemak even. Werk ohne Autor werd door Duitsland ingezonden en genomineerd voor Beste Buitenlandse film (maar de eer ging uiteindelijk naar Roma).

De film volgt Kurt (Tom Schilling) die opgroeit in Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Als hij op de kunstacademie Elisabeth (Paula Beer) ontmoet, worden ze op slag verliefd. Elisabeths vader, Professor Seeband (Sebastian Koch), is niet onder de indruk van Kurt en is hem liever kwijt dan rijk. De twee mannen zijn verbonden door gebeurtenissen uit het verleden. De dubieuze rol die Seeband tijdens de Tweede Wereld Oorlog speelde, achtervolgt hem als een schaduw. Als Kurt zichzelf en de ware kunst ontdekt, heeft dit ook implicaties voor Seeband.

Kurt en Ellie in Werk ohne Autor

Drie uur is een hele zit, en toch trok de film meer dan 100.000 bezoekers in de Nederlandse bioscopen. Daar moet wel een goed verhaal in zitten. Umberto Tan vatte het mooi samen in wijlen De Wereld Draait Door. “Heb je dat ook wel eens,” richtte hij zich tot Matthijs van Nieuwkerk, “dat je ergens geen zin in hebt, maar het toch doet, omdat het moet? Ik had dat afgelopen week, toen ik met mijn dochter meeging naar een film. Ik had er geen zin in want het was een Duitse film -oef- een filmhuisfilm -oef- en drie uur lang -oef! En ik moet zeggen, aan het einde van die film was ik zó blij dat ik geweest ben. Werk ohne Autor heet het en het gaat over de kracht van kunst. Gaat dat zien!”

Hoewel het niet actief naar voren wordt geschoven – Richter begon op goede voet met de regisseur, maar deed uiteindelijk afstand van de film – pikten de pers en kunstliefhebbers al snel op dat de film is gebaseerd op het leven van de Duitse kunstenaar Gerhard Richter. In Nederland bij het grote publiek geen alom bekende naam, maar na David Hockney en Jeff Koons is hij op moment van schrijven de duurste levende kunstenaar van de wereld. Al even indrukwekkend als zijn carrière is zijn levensgeschiedenis.

De film is volgens Henckel von Donnersmarck een combinatie van biografie en fictie. Het is dus geen biopic, maar toch zijn er belangrijke plotpunten die overeenkomen in het verhaal van hoofdpersonage Kurt en Gerhard Richter. De vraag die de regisseur aantrok in het levensverhaal van Richter is: hoe kan er uit pijn iets moois ontstaan? Henckel von Donnersmarck, die zelf het script schreef van de film, lijkt er de overtuiging op na te houden dat alle pijn een groter doel dient. Dit idee manifesteert zich vooral in Kurts tante Elisabeth, die hem op het hart drukt nooit weg te kijken van gruwelen, want ‘alles wat waar is, is mooi’.

Let op: het vervolg van het artikel, onder de foto, bevat spoilers voor de film Werk ohne Autor. Eerst de film kijken voor maar €2,99? Klik dan hier.

Werk ohne Autor

Of Richter daar ook zo over denkt valt nog te bezien. Net als Kurts tante Elisabeth werd Richters’ tante Marianne in 1945 door nazidoktoren vermoord wegens geestelijke gezondheidsproblemen. In een twist van het lot die regelrecht uit de pen van een scenarioschrijver lijkt te zijn gekomen, trouwt Richter nietsvermoedend met de dochter van één van deze dokters, die daarmee zijn schoonvader wordt. Een schoonvader die in een kunstenaar als schoonzoon maar weinig heil ziet en dat duidelijk laat merken. Richter heeft zijn vrouw ontmoet op de kunstacademie in Dresden. Samen met haar vlucht hij in 1961 van de DDR naar het vrije westen van Duitsland. Zijn eerdere werken moet hij helaas achterlaten en daarvan is niet veel bewaard gebleven.

Richter, die zich van vele kunststromingen heeft bediend in zijn al meer dan zestig jaar durende loopbaan, laat vooral in zijn fotorealistische schilderijen en portretten wat van deze geschiedenis doorstromen, maar alleen voor wie bekend is met de gebeurtenissen. In de jaren ’70 kreeg zijn werk namelijk juist het predicaat “werk ohne autor”, oftewel een werk zonder auteur, omdat het volgens critici weinig persoonlijkheid liet zien.

Tot zover lopen het verhaal van de kunstenaar en het filmpersonage nog redelijk hetzelfde op, maar Henckel von Donnersmarck, wiens favoriete film Terminator schijnt te zijn, is niet vies van een beetje drama en sensatie en liet zijn creativiteit dan ook aardig de loop. Dat was voor Gerhard Richter uiteindelijk de reden om afstand te doen van de film. Hij herkende zich niet meer in het verhaal en dat ervaarde hij als ‘te pijnlijk’.

Wie de film ziet voor wat het is: een op ware feiten geïnspireerd verhaal, kan er in elk geval op rekenen drie uur geboeid te worden door wat bovenal een zoektocht naar de ware kunst, een liefdesverhaal en een intrigerend portret van drie perioden in de Duitse geschiedenis is. Bekijk Werk ohne Autor nu voor maar €2,99.

Laatst door jou bekeken